ЗА ЕДНА СИВКА И КРЕВКА И СИЛНА
(Ирена Бабамова Стојчева.
Сивка: геометрија на болката. Скопје: Макавеј, 2025, 94)
Поетесата Ирена Бабамова Стојчева е срасната со природата преку нејзиното поврзување со пеперутката Сивка. Во образложението по повод доделувањето на наградата „Антев златник“ за 2024 година за збирката „Сивка. геометрија на болката“ се истакна дека: „Таа е срасната со оваа навидум непривлечна крилеста пријателка на која доминира сивата боја. Нејзиното постоење е контраст на шарените, восхитувачки пеперутки од чијашто колоритност остануваме занемени секогаш кога ќе ги погледнеме. Сивка е тажна убавица, но и еден вид непокор како оној на Анте Поповски.“
Нѐ вознемирува нас како читатели таа нејзина потреба да се поистовети со пеперутката. Паметиме дека поетот, па и човекот сака да се огледа во птицата, како во оној гарван на Едгар Алан По или во оној албатрос на Шарл Бодлер или пак во птицата феникс на Михаил Ренџов (Феникс. Скопје: 1987). Ама во пеперутка? И затоа, од каде таа потреба кај неа да се огледа токму во пеперутката? Дали зашто пеперутката е симбол на повторното раѓање, зашто е една од најубавите и најуникатните инсекти кои постојат? Дали зашто таа е симбол на воскресението во христијанската религија како и во една друга стихозбирка – „Пеперутка од пепел“ на Сузана В. Спасовска (Скопје: 2018)? Па во тој контекст поетесата се приклонува кон оној вид пеење што истовремено и убива и лечи. Александар Блок во своите „Писма за поезијата“ (1908) вака пишува: „Само она дело кое претставува поетска исповед, само она дело во кое поетот се спалил себеси до темел – за да се роди за нови дела или за да умре – само тоа може да стане големо дело“ (цитирано според Лидија Капушевска-Дракулевска во нејзината книга студија Поетика на несознајното. Скопје: Магор, 2001, 177). Очигледно Бабамова Стојчева успева да се спали до темел:
„Ги сакав вечерите со Nietzsche.
Кога сите заспиваа,
јас го довикував по име
и почнувавме да го делкаме натчовечето;
како сирење кое треба да се исцеди и стисне
за да се добие калапот,
да ја преживува болката до бесконечност,
пак и пак.“ (2025: 35)
Така, таа својата Сивка и преку жртвената и преку катарзичната функција на поезијата ја преслекува/преоблекува/преобликува низ геометријата на болката. Бабамова Стојчева срасната во Сивка, како што пишува и Атина Цветаноска во поговорот кон оваа збирка, во велелепната „тажна убавица“ (2025: 88-89), како да наликува на некоја монихиња, како да е некоја женска верзија на осамениот монах в пештера кој сам саме си глаголи некоја црна глаголица, на оној монах од Антевата „Глаголица“ (Сина песна. Скопје: 1984, 5). Па пее:
„Утрото го повлекол јорганот вечерен копнеж;
такво го сакам,
испразнето од човечко глаголење.“ (2025: 37)
Или:
„а јазикот знае да изгори,
да соголи,
да убие,
да заспие врз спокој,
да гушне,
да запее,
да заплаче.“ (2025: 71)
Но, уште повеќе нѐ исчудува нејзината потреба да се поистовети не со којабило туку токму со т.н. македонска Сивка позната и како Чингова окатка (која го добила латинското име по македонскиот ентомолог Јонче Чинговски), а која мене ме носи и до книжевникот Чинго и до оној негов магичен сувоземен охридски предел. Дали зашто е ендемска пеперутка на Македонија која живее само на Плетвар (Прилепско) и тоа на површина не поголема од 1,5 км2 и на ниедно друго место во светот? Дали зашто припаѓа на родот лажни хазарки (Pseudochazara)? Дали зашто овие пеперутки се светлосиво обоени со што успешно се прикриваат од грабливците кои ги демнат на исто така сивите камења? Дали зашто се одличен пример за камуфлажа? Дали зашто трансформирањето на гасеницата во убава пеперутка е едно од највпечатливите дела на природата?
Дали зашто само како Сивка може да ѝ пркоси на онаа Антева жолта пеперутка која „… си легна на каменот / се скупчи како болен човек, / и ѝ ги одвеаја потоа крилцата сосе трупот / летните вечерни ветрови.“ (од песната „Наспроти Ху Шјен“. Сина песна. Скопје: Македонска книга, 1984, 44)? И кога Ирена Бабамова Стојчева во својата песна „Трофеј (Геометрија на болката)“ крикнува: „Ќе нѐ предаде светот Сивка! / Светот е сив, / само ти светиш во него.“ (2025: 84) како да води дијалог со последната поетска слика за Антевата жолта пеперутка во која тој ни воздишка пее: „Ете тоа ти бил животот, жолта пеперутка со срце за лет во небесата.“ (1984: 44). Или можеби и со стиховите: „Пеперутките ќе го остават својот прав врз нашите образи“ од песната „Сенките нè одминуваат“ на нејзиниот сограѓанин, Никола Маџиров.
И така, како што стоеше во образложението за наградата „Антев златник“ за 2024 година, награда што ја доби оваа нејзина стихозбирка, таа: „Лета со скршено крило кое не може да биде исто и ако зарасне. Боли таа фрактура на срцето чиишто половини сега се нејзини крилја. Во таа геометрија на болката, Бабамова Стојчева ја истражува тагата како одговор на неотповикливата промена на околностите, на она што сме го замислувале како деца со сета детска невиност во размислата.“
И повторно нова дилема. Зошто оваа величенствена пеперутка е доведена во релација со поимот „геометрија на болката“?
Повторно пред нас зборовите од образложението за наградата „Антев златник“ за 2024 година: „Болката од изневерата во сите нејзини форми, значења и димензии создава ехо кое се шири низ геометријата на битието, низ сите негови точки и прави пукнатини кои и да зараснат остануваат со траги кои потсетуваат на нив.“. Но, мене оваа геометрија на болката ме насочува кон онаа „физика на тагата“ на Георги Господинов. „Тоа е книга ризом“, ќе напише Елена Ѓорѓиевска, „од каде и да почнеме можеме да ја читаме, секој расказ може да опстојува и посебно, а ако се чита редоследно сите раскази ќе оформат една целина, целина на тагата.“ И оваа збирка на Бабамова Стојчева од каде и да почнеме можеме да ја читаме, секоја песна одделно, раштркано, но и сите песни заедно, редоследно, и тие како такви и одделно и заедно дефинираат една целина, целината на болката. Во прологот кон книгата на Господинов стои и мотивот за раѓањето, вечното постоење или можеби реинкарнацијата – способноста да се раѓаме одново, па вака пишува: „Роден сум два часа пред изгрејсонце како винска мушичка. Ќе умрам приквечер после зајдисонце.“ Или: „Се сеќавам дека сум роден како шипка, како еребица, Гинко билоба, полжав, облак во јуни (сеќавањето е кратко), виолетова есенска качунка покрај Халензе, рана цреша окована од доцниот априлски снег, како снег што оковал рано расцветана цреша.“ (Господинов, 2015).
Па како Бабамова Стојчева успева болката да ја подведе под геометријата која пак е дел од математиката?
Интензивното размислување за поентирање со вистински одговор на прашањето „Од што се прави поезијата?“ ме носи до Ацо Караманов и до неговиот есеј, т.е. до неговиот поетски манифест „Што би сакал да станам“. Очигледно е дека најблиску до вистинскиот или единствениот одговор се самите поети, а никако книжевните проучувачи, теоретичари, филозофи, разно-разните читачи и читатели, па затоа со неверојатна искреност прозвучува признанието на Караманов развиено низ силен контраст дека растел „задоен од студенилото на студената математика и од пресната топлина на лириката“. Ама ете, поетесата Бабамова Стојчева го докажува спротивното, па оваа нејзина стихозбирка како да се надоврзува на некои други размислувања. Па така, дека „Поезијата и математиката“ се две сродни дисциплини – истакнувале и По, и Бодлер, и Маларме. Според ваквата концепција зборовите се јазички симболи со кои можат да се вршат прецизни мисловни операции, како во математиката“, читаме кај Лидија Капушевска-Дракулевска во нејзината книга студија „Поетиката на несознајното“ (Скопје: Магор, 2001, 171-172).
А еве и како Ирена Бабамова Стојчева ја исцртува својата болка:
„Ме учеа дека љубовта е куќа:
– над квадратот цртав триаголник,
– во квадратот две окна,
– вратата имаше клучалка,
низ неа ги испуштав сите лица на болката,
крвавите колена,
и шамарите за зборувањето отповеќе.
(Моите куќи никогаш немаа оџаци,
ми ја расипуваа рамнотежата на ѕвездите,
кои прилегнуваа на моите трепки)
– и три четвртини сонце во левиот агол…“ (2025: 83).
Зашто и покрај сѐ, Бабамова Стојчева верува дека: „Некаде сигурно сѐ уште постојат луѓе, / сочинети од смеење и плачење и гушкање, / многу гушкање.“ (2025: 56).
И толку! Зашто секој дополнителен збор (на критичарот, книжевниот теоретичар, филозофот, читателот, промоторот) ќе биде излишен, ќе биде излитен…
Нека зборува самата Сивка! Нека пее низ геометријата на болката!
