Кој го прави детето невидливо

За „Невидлив“ од Елој Морено, булингот и културата на вниманието

Најудобниот одговор што може да ни го даде едно дете е дека е добро. Возрасниот се смирува, денот продолжува. Само што понекогаш за едниот разговорот завршил, а за другиот воопшто не започнал. Можеби детето штотуку нè поштедило од вистината што не знаело како да ни ја каже.

За него можеме да ја знаеме секоја оценка, а да не знаеме со кого го поминува одморот. Да му го проверуваме присуството на часовите, а да не забележуваме колку напор вложува за да влезе во училницата. „Невидлив“ од Елој Морено го доведува во прашање токму тоа спокојно уверување дека детето ни е познато. Во свет што умее да евидентира толку многу нешта за него, неговото доживување на сопствениот живот сè уште може да остане без соговорник.

Објавен на шпански во 2018 година, а на македонски во 2022 година, во издание на „Антолог“ и во превод на Виолета Јагев, романот ја сместува невидливоста меѓу луѓе што се познаваат. Тоа е неговото најнеудобно поместување. Момчето има семејство, пријатели, наставници. Блискоста постои како врска, како заедничко минато, како секојдневно присуство. Насилството открива колку од таа блискост може да остане без дејство токму кога е најпотребна. Затоа „Невидлив“ го читам како роман за откажувањето на обичните односи, за мигот во кој познатиот човек престанува да биде нечија одговорност.

Во болницата, момчето ѝ кажува на мајката дека спиело подобро, а пред читателот признава: „мамам“. Нејзиното олеснување и нашето неспокојство произлегуваат од истиот одговор. Со еден збор, Морено ни го открива она што таа не го слуша. Повреденото дете ја поштедува жената што сака да го заштити, преземајќи дел од грижата за нејзината издржливост. Љубовта е присутна, но вистината е приспособена за да може другиот да ја поднесе. Во оваа мала сцена се препознава и семејна навика со големи последици: да си го кажуваме она што ќе ни овозможи да продолжиме, додека тешкото останува кај оној што веќе го носи.

Уште во почетните поглавја, менувањето на перспективите го води читателот низ она што ликовите го знаат, го претчувствуваат или го кријат едни од други. Болничкото бдеење, девојката што ги разгледува старите фотографии и другарот со лузната на веѓата се делови од исто време, но од раздвоени искуства. Читателот ги поврзува. Нам ни станува достапно заедничкото страдање што ликовите не умеат да го претворат во заеднички разговор. Сепак, таа предност ни ја дава раскажувачот. Не сме попроникливи од мајката само затоа што нам ни е кажано дека детето ја мами. Надвор од книгата нема глас што ќе ни го открие премолченото. Таму разбирањето бара прашања, време и подготвеност првиот впечаток да се покаже погрешен.

Фантазијата за невидливост може да се прочита и како обид на момчето да си објасни зошто никој не му помага. Ако луѓето не можат да го видат, постои причина зошто не му помагаат. Потешко е да се прифати дека гледаат и сепак го оставаат само. Морено го користи јазикот на супермоќите, близок до стриповите што момчето ги сака, за да ја покаже потребата од заштита. Фантазијата му дава облик на она што стварноста го прави неподносливо. Но моќта што си ја припишува е противречна: посакува да исчезне пред насилникот и да биде забележано од оној што би застанал до него. Видливоста носи и закана и надеж, зависно од тоа кој гледа.

Така, мотив преземен од популарната култура станува средство за нејзино преиспитување. Суперхеројот обично располага со исклучителност што му овозможува да дејствува. Кај Морено, фантазијата за исклучителна моќ ја открива неможноста на детето само да ја промени својата положба. Во неа може да се прочита и премолчен приговор кон советот да биде посилно. Колкава сила очекуваме од едно дете за да му го признаеме правото на обична сигурност? Прашањето го враќа товарот на заштитата во светот на човечките односи, каде што и настанал проблемот.

Особено значајно е двоумењето на другарот со лузната на веѓата: дали неговото молчење било кукавичлук или начин да се спаси? Лузната го чува споменот на заедничкото детство, но споменот веќе не ја обезбедува блискоста. Другарот памети што ги врзувало, а сепак се повлекол. Неговото двоумење покажува што останува недоречено кога ќе го наречеме само пасивен набљудувач. Тој се обидува да живее и со стравот и со претставата за себе како добар човек. Насилството се одржува и низ вакви внатрешни преговори, во кои отстапувањето пред посилниот добива објаснување што ни дозволува да се поднесеме себеси.

Кристина Салмивали и нејзините соработници уште во 1996 година го разгледуваат булингот како групен процес, со различни улоги на помагање, поттикнување, бранење и останување настрана. Низ таа перспектива, смената на гледните точки кај Морено открива и како групата учествува во судбината на поединецот. Навредата има и примач и публика. Од реакцијата на публиката зависи дали понижувањето ќе донесе престиж, дали ќе наиде на отпор или ќе биде прифатено како цена за мирот на останатите. Кусото смеење може да заврши за оној што се смеел, а да продолжи да дејствува во животот на оној кому му се смееле.

Во определбата што ја користи УНЕСКО, булингот подразбира повторувано агресивно однесување со нерамнотежа на моќ или сила. Таа нерамнотежа може да ја создадат популарноста и поддршката од групата, исто колку и физичката надмоќ. Затоа, кога возрасниот го нарекува односот обична кавга и ги повикува децата да се смират, може да претпостави еднаквост што не постои. Од едната страна има можност да се избира кога ќе започне понижувањето, од другата страв од неговото повторување. Меѓу одделните навреди останува очекувањето на следната.

Училиштето има и непишан поредок што се учи без учебник: кому му е дозволено да се потсмева, чиј приговор ќе биде исмеан, кој мора да се смее за да остане прифатен. Него го поткрепува и секојдневниот речник на возрасните: само се шегуваат, ќе му помине, не се мешај. Кога вознемиреноста на детето ќе ја преведеме во недостаток на издржливост, одговорноста за промената му ја враќаме нему. А тивкиот ученик може да добие и пофалба за однесувањето зад кое ја крие тешкотијата: не прави проблеми, не се жали, сам се снаоѓа. Можеби детето научило да го скрие стравот, а возрасниот токму тоа го пофалува како зрелост.

Но исплашениот соученик и возрасниот задолжен за безбедноста на учениците немаат еднаква одговорност. Овие односи се поедноставуваат ако сите што не помогнале ги прогласиме за подеднакво виновни. На детето што сведочи му треба сигурен пат до помош. Повикот да биде храбро добива смисла кога може да верува дека нема да остане само со последиците од својата храброст. Кој ќе го заштити ако проговори? Без одговор на тоа прашање, и најдобронамерната поука може да стане уште едно барање што возрасниот го поставува, а детето треба само да го исполни.

Изборот главниот лик да остане без име отвора поинаков пат до читателот. Во разговор со ученици од шпанското училиште „Лос Албарес“, објавен во април 2021 година, Морено го образложува и со сосема конкретна грижа: името би можело да се совпадне со нечие име во класот и да поттикне несакано поистоветување. Ова авторско објаснување е попрецизно од вообичаената формула дека безимениот лик е секој од нас. Неименувањето овде зачувува растојание меѓу фикцијата и присутното дете. Овозможува препознавање без покажување со прст. Постапка што на прв поглед изгледа како поопштување, во такво читање станува заштита на конкретната личност.

И просторот е оставен без строго определена географска припадност, како што Морено објаснува во разговор за „Heraldo“ во 2018 година. Македонскиот превод затоа нè соочува со односи за кои тешко можеме да кажеме дека припаѓаат само на некое далечно училиште. Нивната глобална препознатливост ја поткрепува и извештајот на УНЕСКО „Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying“ од 2019 година. Обединувајќи истражувања од 144 земји и територии, тој наведува дека речиси третина од учениците биле изложени на врснички булинг барем еднаш во претходниот месец. Меѓу поводите за издвојување се физичкиот изглед и припишаната различност, вклучително расата и националноста. Училишниот праг го преминуваат и пошироките општествени хиерархии. Заедничките обрасци, сепак, не ги прават еднакви сите искуства. Македонскиот читател треба да ги препознае и сопствените околности: зборот со кој се издвојува соученикот, стравот од пријавување, навиката угледот на училиштето да се брани со премолчување.

Почетокот на романот го определува и нашиот однос кон времето. Болничките сцени ја поставуваат повредата пред да ги дознаеме околностите што ѝ претходеле. Така, на претходното секојдневие му пристапуваме со знаење за она што ќе следува, барајќи ги пропуштените можности да се помогне. Оваа композициона постапка ја засилува загриженоста, но од нас бара и критичка внимателност. Знаењето за последицата лесно создава привид дека сите знаци однапред биле јасни. А секојдневното насилство заслужува да биде запрено и кога нема да доведе до настан што ќе ги потресе сите. На детето не му е потребна драматична судбина за неговото понижување да биде доволно важно.

По масовното убиство во белградското основно училиште „Владислав Рибникар“ на 3 мај 2023 година, извршено од ученик, прашањето за училишната сигурност добива потресна непосредност. Трагедијата е дел од историскиот контекст на нашето читање, но романот за булинг не ги објаснува мотивите на сторителот. Уште помалку ни дава право малтретираното дете да го замислуваме како можен иден убиец. Таквиот заклучок би им нанел нова неправда на децата чија ранливост се обидуваме да ја разбереме. Човечките последици од злосторството бараат почит што ја исклучува неговата употреба како впечатлива потврда на една книжевна теза.

За читањето на Морено во овој мај останува прашањето што јавниот потрес го прави поитно: какво внимание сме подготвени да им дадеме на децата во обичниот ден? Безбедноста се гради и во искуството дека некој ќе постапи кога ќе побараат помош. Токму тоа искуство мора да трае подолго од нашата потресеност.

Во соопштението од 3 мај, УНИЦЕФ во Србија ги повикува медиумите и граѓаните да не објавуваат и препраќаат фотографии и видеа поврзани со насилството, поради дополнителната штета за децата и нивните семејства. Тој повик го осветлува и парадоксот на јавноста во „Невидлив“. Во болницата момчето станува предмет на медиумско интересирање, а чувството на изгубеност останува. Вниманието пристигнува откако страдањето станало вест, но не ја обезбедува блискоста што претходно недостигала. Видливоста сама по себе нема етичка вредност. Некогаш грижата бара нечие искуство да биде слушнато, а неговата слика да биде заштитена од изложување.

Во дигиталното секојдневие оваа разлика е пресудна. Навредливата снимка може да го направи детето препознатливо за луѓе што никогаш не го сретнале, без меѓу нив да се појави некој кому ќе може да му се довери. УНИЦЕФ укажува дека онлајн вознемирувањето може да го наруши и чувството на прибежиште во домот. Понижувањето пристигнува и зад затворената врата. Метафората на Морено ја именува противречноста на таквата изложеност: нечие лице кружи насекаде, а неговата волја речиси никаде не се зема предвид. Дури и споделувањето со осуда може да ја продолжи видливоста од која детето сака да се ослободи.

Наспроти јавниот поглед, прозата нè враќа кон телото. Притисокот во градите момчето го замислува како слон седнат врз него. Сликата го приближува стравот преку напорот да се земе здив. Мајчиниот допир, пак, најнапред го плаши, а дури по препознавањето го смирува. Во тој мал временски процеп е содржано повеќе отколку во долга поука за последиците од насилството. Сигурноста веќе е присутна, но детето допрва треба да поверува во неа. Прекинот на повредувањето и обновувањето на довербата имаат различно траење.

Лузните на наставничката, врз кои се тетовира змејот, го продолжуваат тоа траење во возрасниот живот. Новата слика се создава врз повредената кожа, носејќи го минатото во себе. И истражувањето на Вилијам Коупленд и неговите соработници од 2013 година, кое ги следи испитаниците од детството до младата возрасна доба, утврдува поврзаност меѓу претрпениот булинг и зголемениот ризик од одредени анксиозни нарушувања. Сознанието ја оспорува утехата дека со растењето сè ќе помине, без да ја прогласи иднината на повреденото дете за изгубена. Но лузната во романот нè остава и пред друго прашање: мора ли човек самиот да биде повреден за да препознае туѓа повреда?

Тоа што оваа историја ѝ припаѓа на наставничка по книжевност отвора и прашање за самото читање. Колку од вниманието со кое ги толкуваме ликовите умееме да им го посветиме на луѓето пред нас? Сепак, заштитата на ученикот не смее да зависи од среќата да наиде на возрасен со сродно искуство. Приказната за исклучителниот наставник е привлечна, но низ неа треба да го видиме и барањето помошта да стане достапна без таква случајност. Тоа значи возрасен што ќе се наврати на кажаното, училиште што ќе провери што се случува и следниот ден, поддршка и за наставникот што ја презема одговорноста. За ученикот, сочувството станува заштита кога помошта продолжува и откако ќе заврши разговорот.

За младите читатели, особено во адолесцентската возраст, вредноста на „Невидлив“ е и во можноста да мислат преку туѓо искуство пред да бидат подготвени да зборуваат за своето. Фикцијата создава потребно растојание. Може да се разговара за стравот на момчето, за оправдувањето на другарот или за незнаењето на мајката без нечие лично искуство веднаш да стане предмет на јавна расправа. Така и оној што трпи насилство и оној што се смеел со групата добиваат можност да го преиспитаат своето место во односот. Возрасниот, пак, ја губи повластената положба на читател што веќе ја знае поуката и треба само да им ја пренесе на помладите.

Марта Нусбаум, во „Cultivating Humanity“ од 1997 година, ја поврзува наративната имагинација со способноста да ги замислуваме животите на луѓе различни од нас. Кај Морено, таквото проширување на погледот станува најплодно кога читателот ќе се препознае и во оние што задоцниле, се оправдале или се повлекле. Полесно е да сочувствуваме со повреденото момче отколку да ја испитаме својата сличност со неговиот другар. Романот може да ја наруши ласкавата претстава дека ние сигурно би постапиле подобро. Тогаш сме повикани да ги испитаме и оправдувањата со кои самите сме останувале настрана.

На таков разговор му се потребни прашања што остануваат блиску до текстот. Што добива, а што губи момчето кога ја смирува мајката? Зошто лузната го чува споменот на пријателството, а пријателот не успева да ја зачува солидарноста? Каква заштита му е потребна за да постапи поинаку? Одговорите бараат споредување на перспективите и образложување на судот. Во нив се остварува суптилната дидактика: читателот ја извршува мисловната работа што готовата порака би ја завршила наместо него. Начинот на прашување покажува дали сакаме да слушнеме како размислува младиот читател или само дали ја запомнил поуката.

Неименувањето на главниот лик тука станува и мерка за однесувањето на возрасниот. Разговорот за книга што го штити детето од непосредно поистоветување не треба да заврши со јавно барање учениците да откријат кој бил жртва, кој насилник и кој молчел. А ако се очекува само еден прифатлив одговор, часот за искреноста може да стане вежба по прикривање. Книжевната средба има смисла кога дозволува двоумење, несогласување и право нешто да остане лично. Возрасниот има свое, подеднакво тешко прашање: што ќе направам ако кажаното ја наруши добрата слика што ја имам за своето семејство или училиште?

Ниту емоционалната убедливост на романот не нè ослободува од критичка мерка. Кусите почетни целини и одложените објаснувања нè наведуваат да бараме што се случило. Притоа можеме да поминеме пребрзо покрај двоумењата на ликовите, важни и независно од расплетот. Во пасусот за мајката, повторувањето на „Мајка што“ и натрупувањето слики за болката го насочуваат чувството толку упорно што дообјаснуваат нешто веќе откриено со гестот. Поубедлив ми е допирот што најнапред плаши, а потоа смирува. Тој гест ни дозволува самите да откриеме зошто детето не ја препознава веднаш нежноста. Младите заслужуваат да читаат и со право да го забележат пренагласувањето. Сериозноста на темата не ја поништува слободата на книжевниот суд.

Сузан Кин, во „Empathy and the Novel“ од 2007 година, укажува дека доказите за претпоставениот премин од читателската емпатија кон алтруистично однесување не се доволни за цврст заклучок. Таа граница е важна и за препораката на „Невидлив“. Можеме искрено да сочувствуваме со измислено дете, а утредента да немаме трпение за вистинско дете што зборува збунето или во незгоден момент. Да се прочита книгата значи да се добие можност за поинакво внимание. За да ја искористиме, понекогаш ќе треба да ја одложиме својата работа, да се навратиме на недовршеното кажување или да постапиме кога би ни било поудобно да премолчиме. Романот не може да го води разговорот што ние го одложуваме.

Мајката се прашува „во кој момент престана да го гледа синот“. Во тоа прашање се среќаваат интимната вина и пошироката култура на незабележувањето. Неговата тежина останува и откако ќе се заврши читањето, кога повторно ќе се најдеме во училницата, на семејната маса, пред вратата на детската соба.

Детето ќе каже дека е добро. Од нас зависи дали ќе има простор, сега или подоцна, да каже и нешто друго. И дали, откако ќе го каже, ќе останеме покрај него.

Мај 2023 година

Литература